დედაქალაქის თანამედროვე არქიტექტურურა

თბილისი განაშენიანება და ურბანული ქაოსი.

ადამიანების კეთილდღეობაზე აისახება

ქალაქის განვითარება მხოლოდ ახალი შენობების რაოდენობით არ იზომება. თანამედროვე ურბანული პოლიტიკის მთავარი კითხვა ადამიანია — რამდენად ჯანსაღ, უსაფრთხო, ხელმისაწვდომ და კომფორტულ გარემოში ცხოვრობს იგი.

თბილისის ქაოტური განაშენიანება დიდი ხანია მხოლოდ არქიტექტურული ან ესთეტიკური პრობლემა აღარ არის. ქალაქის სივრცითი განვითარება პირდაპირ უკავშირდება ეკონომიკას, ტრანსპორტს, გარემოს, საცხოვრებლის ხელმისაწვდომობას და, საბოლოოდ, ადამიანის ჯანმრთელობასა და კეთილდღეობას.

ქალაქი იზრდება, შენობები მრავლდება, მიწის ფასი და უძრავი ქონების ბაზარი აქტიურია, თუმცა ჩნდება მთავარი კითხვა: ვინ იღებს სარგებელს ქალაქის განვითარებიდან და რა ფასს იხდის ამ განვითარების სანაცვლოდ ქალაქის მცხოვრები?

როდესაც ქალაქის ეკონომიკური განვითარება სივრცით დაგეგმვას უსწრებს

ურბანული განვითარება ეკონომიკურ პროცესებთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. სამშენებლო სექტორი ქმნის სამუშაო ადგილებს, იზიდავს ინვესტიციებს და ზრდის უძრავი ქონების ბაზრის აქტივობას. მაგრამ თუ ახალი მშენებლობები არ არის დაკავშირებული ტრანსპორტის, პარკირების, სკოლების, საბავშვო ბაღების, წყალმომარაგების, კანალიზაციისა და მწვანე სივრცეების განვითარებასთან, ეკონომიკური აქტივობა შესაძლოა ქალაქის ინფრასტრუქტურაზე დამატებით წნეხად გადაიქცეს.

მსოფლიო ბანკის შეფასებით, თბილისის მდგრადი და საცხოვრებლად უკეთესი ქალაქის განვითარება უფრო მეტად უნდა ეფუძნებოდეს მდგრად ურბანულ დაგეგმარებას და არა მხოლოდ უძრავი ქონების განვითარებას. ამავე შეფასებაში ყურადღება გამახვილებულია ხელმისაწვდომ საცხოვრებელზე, საზოგადოებრივ ტრანსპორტზე, სატრანსპორტო გამონაბოლქვის შემცირებასა და მწვანე სივრცეების გაფართოებაზე.

ეს უკვე მხოლოდ არქიტექტორის ან ურბანისტის საქმე აღარ არის. ეს არის ქალაქის ეკონომიკური პოლიტიკის საკითხიც.

ჰაერი — უხილავი გადასახადი, რომელსაც ქალაქის მცხოვრები იხდის

თბილისის ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო მაგალითი ჰაერის დაბინძურებაა.

მსოფლიო ბანკის კვლევებმა აჩვენა, რომ თბილისში ჰაერის დაბინძურება დაკავშირებულია არა მხოლოდ ჯანმრთელობის, არამედ ეკონომიკურ შედეგებთანაც. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სატრანსპორტო ნაკადების გავლენა ქალაქის ცენტრალურ ნაწილში. კვლევის მიხედვით, PM2.5-ის უფრო მაღალი კონცენტრაცია დაკავშირებულია რესპირატორული და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების ჰოსპიტალიზაციის ზრდასთან. კვლევამ ასევე აჩვენა კავშირი ჰაერის დაბინძურებასა და საცხოვრებლის ქირის შემცირებას შორის.

2024 წელს გამოქვეყნებულმა მსოფლიო ბანკის კვლევამ დამატებით აჩვენა, რომ ჰაერის დაბინძურების ტვირთი სოციალური ჯგუფების მიხედვით თანაბრად არ ნაწილდება: უფრო მოწყვლადი ოჯახები ზოგიერთ შემთხვევაში უფრო მეტად არიან დაბინძურების ზემოქმედების ქვეშ და ნაკლები შესაძლებლობა აქვთ, მისგან თავი დაიცვან.

ამიტომ ჰაერის ხარისხი მხოლოდ ეკოლოგიური მაჩვენებელი არ არის. ის არის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისა და სოციალური თანასწორობის საკითხიც.

ქალაქი, სადაც მანქანას მეტი სივრცე აქვს, ვიდრე ადამიანს

თბილისის ურბანული პრობლემების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი სატრანსპორტო სისტემაა.

ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ თბილისის ურბანული დიზაინის შეფასებაში ქალაქის მთავარ გამოწვევებად დასახელებულია ჰაერის ხარისხი, ფიზიკური უმოქმედობა და ფსიქიკური ჯანმრთელობა. დოკუმენტში აღნიშნულია, რომ ქალაქი ავტომობილებზე მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული, რაც საცობებსა და ჰაერის დაბინძურებას უკავშირდება; ასევე პრობლემად არის შეფასებული მწვანე და საზოგადოებრივი სივრცეების არასაკმარისობა.

ქალაქის დაგეგმარების ხარისხი ადამიანის ყოველდღიურ ქცევაზეც მოქმედებს.

თუ საცხოვრებელი, სამსახური, სკოლა, მაღაზია და რეკრეაციული სივრცე ერთმანეთისგან ისეა დაშორებული, რომ გადაადგილებისთვის ავტომობილი აუცილებელი ხდება, ქალაქი ნაკლებად ხელს უწყობს ფეხით სიარულს, ფიზიკურ აქტივობასა და საზოგადოებრივ ურთიერთობებს.

სწორედ ამიტომ თანამედროვე ქალაქისთვის ტროტუარი, სკვერი, პარკი, ველობილიკი და საზოგადოებრივი ტრანსპორტი მხოლოდ ინფრასტრუქტურული ელემენტები კი არა, ჯანმრთელობის ხელშემწყობი გარემოა.

მწვანე სივრცე — ფუფუნება თუ აუცილებლობა?

თბილისის მცხოვრებისთვის პარკი და სკვერი მხოლოდ დასასვენებელი ადგილი არ არის.

მწვანე სივრცეები ამცირებს ქალაქის გადახურებას, ქმნის დასვენებისა და ფიზიკური აქტივობის შესაძლებლობას და აუმჯობესებს საზოგადოებრივი სივრცის ხარისხს. მსოფლიო ბანკი მიუთითებს, რომ კარგად დაგეგმილი საზოგადოებრივი სივრცეები უკავშირდება ქალაქის სიცოცხლისუნარიანობას, ფეხით სიარულს, სოციალურ ჩართულობასა და მოსახლეობის კეთილდღეობას.

ამიტომ, როდესაც ქალაქში ახალი კორპუსის გაჩენას ვაფასებთ, კითხვა მხოლოდ „რამდენი კვადრატული მეტრი აშენდა?“ არ უნდა იყოს.

უნდა ვიკითხოთ:

რამდენი საზოგადოებრივი სივრცე შეიქმნა?
რამდენი ხე დარჩა?
რამდენად გაიზარდა ტრანსპორტის დატვირთვა?
აქვს თუ არა მოსახლეობას სკოლა, ბაღი, პარკი და საზოგადოებრივი ტრანსპორტი ფეხით მისადგომ მანძილზე?

მშენებლობის ფასი და ცხოვრების ფასი

ქალაქის ეკონომიკური განვითარება აუცილებელია. მაგრამ განვითარება, რომელიც მხოლოდ სამშენებლო მოცულობის ზრდით იზომება, არასრული სურათია.

თუ ახალი საცხოვრებელი უბანი ქმნის დამატებით სატრანსპორტო ნაკადს, მაგრამ შესაბამისი ინფრასტრუქტურა არ ვითარდება; თუ მოსახლეობა იზრდება, მაგრამ მწვანე სივრცე მცირდება; თუ უძრავი ქონების ფასი მატულობს, მაგრამ საცხოვრებლის ხელმისაწვდომობა მცირდება — მაშინ ქალაქის ეკონომიკური ზრდის პარალელურად ჩნდება სოციალური ხარჯიც.

ეს ხარჯი ყოველთვის პირდაპირ ფულად არ ჩანს.

ის შეიძლება გამოიხატოს დაკარგულ დროში საცობებში, გაზრდილ სამედიცინო ხარჯებში, სტრესში, დაბინძურებულ ჰაერში, ფიზიკური აქტივობის შემცირებაში, ხმაურში და ცხოვრების ხარისხის გაუარესებაში.

როგორი თბილისი გვინდა?

თბილისის მომავალი არ უნდა განისაზღვროს მხოლოდ იმით, რამდენი ახალი შენობა აშენდება.

ქალაქის განვითარება შეიძლება შეფასდეს სხვა კრიტერიუმებითაც:

არის თუ არა ჰაერი სუფთა?
არის თუ არა ტრანსპორტი ეფექტიანი?
შეუძლია თუ არა ადამიანს ფეხით უსაფრთხოდ გადაადგილება?
აქვს თუ არა ბავშვს სახლთან ახლოს მწვანე სივრცე?
არის თუ არა საცხოვრებელი ხელმისაწვდომი?
არის თუ არა ახალი უბანი უზრუნველყოფილი შესაბამისი ინფრასტრუქტურით?

ეს კითხვები საბოლოოდ ერთ მთავარ კითხვამდე მიდის:

შენდება თუ არა თბილისი ადამიანებისთვის, თუ ადამიანები ერგებიან იმ ქალაქს, რომელსაც ქაოტური განვითარება ქმნის?

თბილისს განვითარება სჭირდება — მაგრამ განვითარება არ ნიშნავს მხოლოდ მშენებლობას. თანამედროვე ქალაქის ნამდვილი სიმდიდრე მისი შენობების რაოდენობა კი არა, ადამიანის ცხოვრების ხარისხია.

თუ ქალაქის ეკონომიკური ზრდა ადამიანის ჯანმრთელობის, უსაფრთხოების, დროის, სიმშვიდისა და საზოგადოებრივი სივრცის ხარჯზე ხდება, მაშინ აუცილებელია თავად განვითარების მოდელის გადახედვა.

თბილისის მომავლისთვის მთავარი გამოწვევა სწორედ ეს